و اسهال و اصلاح معده به تعديل مزاج و تقويت آن كنند مثلًا اگر ماده صفراوى باشد با سكنجبين و آب نيم‌گرم قى كنند بعده سكنجبين و گلاب بنوشند و يا شيرهء گشنيز نيز افزايند . و اگر تسكين زياده منظور بود آب تمر هندى دو توله آب آلو بخارا پنج دانه شيرهء تخم خيارين هفت ماشه شيرهء گشنيز خشك چار ماشه با گلقند سكنجبين گلاب دهند . و اگر در نبض امتلاى خون نيز معلوم شود بعد فصد آلوبخارا به عرق شاهتره ماليده شيرهء تخم كاسنى شيرهء خيارين شربت انار داخل كرده بدهند . و اگر احتياج اسهال صفرا بينند مسهل صفرا دهند . و اگر معده تشرب خلط صفراوى كرده باشد و در آن صفرا بسيار باشد پوست هليلهء زرد افسنتين بنفشه هر يك پنج درم تخم كاسنى گل كشوت شاهتره هر يك سه درم تمر هندى بيست درم آلو چهل عدد در سه رطل آب طبخ نمايند تا صد درم بماند ماليده صاف نموده شكر طبرزد بيست درم محمودهء مشوى يك دانگ افزوده بياشامند و طبيخ هليله و تمر هندى و افسنتين و نقوع صبر و سكنجبين صبرى نيز نافع . و اگر حرارت زياده نباشد اطريفل صغير يا هليلهء زرد به ايارج فيقرا مركب كرده تا سه روز بدهند . بالجمله بعد تنقيه در تسكين حرارت و تقويت سر و معده كوشند بدانچه در امراض دماغى صفراوى گذشت و در امراض معدى صفراوى خواهد آمد . و ايضا چون اراده تقويت دماغ و منع صعود اخلاط مرارى از معده و نواح آن به سوى دماغ نمايند واجب است كه فواكه حامضه خصوصاً انار ترش و سيب ترش و به ترش و امرود و حفوره خصوصاً بعد از طعام بخورانند و در ابتدا روغن گل و روغن آس بر سر ماليدن و بعد از آن صمغ سرو در روغن بابونه و آس حل كرده طلاكردن مقوى سر است . و اگر برگ سرو در روغنهاى مذكور جوشانيده به عمل آورند نيز جائز است و جمله ربوب قابضه مثل رب به و غوره و انار و ليمو مقوى معده است پس اگر قبض بيشتر مطلوب بود طباشير گل سرخ گل ارمنى باريك سائيده در ربوب آميزند . و اگر در ربوب مذكوره چند لقمه نان تر كرده هر صبح بخورند نيز مفيد بود . و گويند كه اغتذا به آب انار مانع انصباب صفرا به معده است و به مزوراتى كه در آن چيزى ترش مانند غوره و انار و تمر هندى و آلو باشد يا غورهء كشمش و شيرهء بادام و يا مزورهء ماش مقشر و اسفاناخ و كدو با شيرهء بادام غذا سازند و واجب است كه صاحبان اين علت مدافعت گرسنگى كرده باشند و ادويهء چرب و شيرين تناول ننمايند و اقتصار نمايند بر اغذيهء ترش و چاشنىدار و مدام تمريخ سر به ادهان بارد رطب مثل روغن بنفشه و نيلوفر و بهاربيد نمايند و اطراف و اسافل پايها بمالند و بازو ببندند . و اگر ماده بلغمى باشد تخم شبت تخم ترب شهد نمك در آب جوشانيده صاف نموده مكرر قى كنند بعده اندكى مصطكى در گلقند آميخته بخورند و بهر اسهال مسهل بلغم و حب ايارج بخورند يا ايارج فيقرا از دو مثقال تا سه درم به عسل سرشته سه روز تناول نمايند و نقوع صبر به دستور و يا سناياى مكى افسنتين هليله كابلى و سياه هر يك پنج درم اسطوخودوس بسفائج باديان تخم كرفس انيسون سنبل الطيب گل سرخ هر يك دو درم مويز سرخ منقى بيست درم همه را در سه رطل آب بجوشانند تا صد درم بماند يك درم صبر و نيم درم كتيرا نرم سائيده حل كرده يك درم روغن بادام شيرين بر آن ريخته نيم‌گرم بياشامند و بعد تنقيه بتلطيف غذا و خوردن جوارشات گرم و استعمال اضمده مقوى حار لطيف معده را تقويت دهند مثلًا جوارش جالينوس يا عود يا بسباسه يا دارچينى يا مصطكى يا فلافلى يا فلاسفه يا جوارش عنبر يا آمله بخورند و غذا قلايا و مطنجنات بافاويهء حاره دهند . و اگر ماده سوداوى بود بعد نضج ماده به مسهل سودا و حب افتيمون و حب اسطوخودوس تنقيه كنند و يا پوست هليله كابلى هليلهء سياه گل سرخ اسطوخودوس از هر يك سه درم شاهتره افتيمون از هر يك شش درم غافث افسنتين گاو زبان بادرنجبويه تخم فرنجمشك بسفائج هر يك سه درم مويز سرخ دانه بيرون كرده بيست درم تمر هندى بست و پنج درم عناب چهل عدد در سه رطل آب طبخ نمايند تا صد درم بماند ماليده صاف نموده بيست درم ترنجبين ده درم گل قند ماليده باز صاف كنند و يك درم تربد و نيم درم لاجورد مغسول بر آن پاشيده بياشامند يا نقوع صبر بدهند بعده ترطيب دماغ نمايند به ادهان و اضمدهء مسخنهء مرطبه كه در صداع سوداوى مذكور گردد و سكنجبين دو اوقيه بافتيمون يك مثقال سوده هر روز بخورند و استحمام به آب شيرين معتدل الحراره نمايند و به مزورات نخودآب بمغز قرطم و لحوم لطيفهء خفيفه غذا سازند و فواكه حار رطب و لبوب بخورند و سائر تدبير از مبحث ماليخوليا اخذ كنند . و اگر ماده ريحى باشد محللات رياح مثل شيرهء باديان و انيسون و كشوث و گلقند بدهند و قى كنانند و بعد نضج به منضج بلغم ، مسهل بلغم دهند بعده دواء المسك حلو يا مر بخورانند و اطريفل صغير و گلقند در ريحى و بلغمى هر دو مفيد است و سفوف حاكمى نيز مجرب است و كذا شونيز نانخواه زيره حب الرشاد يك درم هر روز به آب خوردن . و ايضا بعد تنقيه معده از مادهء مولد رياح روغن بادام شيرين و تلخ به آب طبيخ اصول و حلبه و قردمانا و امثال آن دهند بعده روغن بيد انجير بنقوع صبر دهند و مقدار روغن مذكور از سه مثقال زياده نبود . و اگر سوء مزاج ساذج معده محدث امراض دماغى گردد به تعديل او پردازند بدانچه در علاج